جراحی لاپاروسکوپی چیست؟
  •  
  • image
  • image
  • image
  • image
  •  

جراحی لاپاروسکوپی چیست؟

جراحی با حداقل تهاجم (Minimally Invasive Surgery-MIS) تکنیکی جدید است که در مقایسه با جراحی‌های باز با برش وسیع، از طریق شکاف‌های کوچک به طول 0.5-1.5 سانتیمتر انجام می‌گیرد. ارجحیت این روش نسبت به جراحی باز اندازه بسیار کوچک برش‌ها است که در نتیجه اثر آن روی پوست کمترمی‌ماند. مثلاً به جای یک برش 20 سانتی‌متری در جراحی برداشتن کیسه صفرا به روش سنتی، از 2 تا 4 برش 5 تا 10 میلی‌متری استفاده می‌شود. این روش برای به حداقل رساندن عوارض جراحی شامل خونریزی‌، چسبندگی، حفظ ظاهر پوست و کاهش زمان بهبودی طراحی شده است.دردهای بعد از عمل در لاپاروسکوپی کمتر است و بیمار بعد از یک هفته می‌تواند به طور کامل به سر کارش برگردد. این روش جراحی کمتر از سه ده میباشد که...

ادامه

دکتر حسین سعیدی مطهر

متخصص جراحی عمومی -فلوشیپ جراحی لاپاروسکوپی پیشرفته دستگاه گوارش
آدرس مطب : خیابان شریعتی بالاتر از دو راهی قلهک، ساختمان سپهر، پلاک 1425، واحد 8 - تلفن مطب : 22002022-021
ساعت کار مطب : 4 الی 7 بعد از ظهر، 4 روز اول هفته
ایمیل : hsm_surg@yahoo.com
بیمارستانها : بیمارستان ایرانمهر، خیابان شریعتی، دو راهی قلهک
ساعات ویزیت در بیمارستان : کلینیک جراحی : یکشنبه 10 صبح الی 12 ظهر کلینیک چافی: دوشنبه 9 الی 11 صبح
بیمارستان حضرت رسول اکرم، دانشگاه ایران (خیابان ستارخان - خیابان نیایش)...

ادامه

کاربرد جراحی لاپاروسکوپی

لاپاراسکوپی معمولا برای دو منظور تشخیص و جراحی برای دو گروه از بیماری ها استفاده می شود :
1 - بیماری های زنان و زایمان و مشکلات دستگاه تناسلی زنان
2 - بیماری های دستگاه گوارشی
نام این بیماری ها را بیشتر شرح می دهیم :
- بیماری های التهابی لگن
- آندومتریوز
- سرطان کبد
- تومورهای قسمت شکم یا لگن
- بارداری خارج از رحم

ادامه

فلوشیپ

نقش اساسی در ایجاد انجمن علمی جراحان عمومی درون بین و تاسیس مرکز تحقیقات جراحی های کم تهاجمی در سال 1388 گام های مهم دیگری در ارتقا و توسعه این رشته در داخل کشور بوده است .لذا فرصت را مغتنم شمرده و از تمامی علاقمندان رشته های MIS دعوت می نمایم تا با همکاری و حضور خود در این مرکز موجبات ارتقا و توسعه هرچه بیشتر این رشته را در منطقه فراهم آورند...

ادامه

بای‌پس معده

Print

بای‌پس معدهدر این روش دو هدف مد نظر است: هدف اول اینکه فرد غذای کمتری میل کند و هدف دوم این‌که مواد غذایی کمتر جذب شود. در این روش دو عمل جراحی، یک جا، روی بیمار انجام می‌شود .
ابتدا معده را با دوختن به دو ناحیه تقسیم کرده و قسمت کوچک‌تر که معمولا حجمی معادل ۵ تا ۱۰ درصد کل معده را دارد، مسئولیت نگهداری غذا را به عهده می‌گیرد. در این روش هیچ قسمتی از معده جدا نمی‌شود و قسمت بزرگتر معده کماکان به ترشح آنزیم‌های معمول می‌پردازد ولی غذا وارد این قسمت نمی‌شود . سپس یک قسمت از روده را به معده ی کوچک‌تر متصل می‌کنند. در این عمل قسمتی از روده که در جذب نقش مهم‌تری دارد از مسیر خارج می‌شود .
بالطبع فرد خیلی سریع‌تر از قبل احساس پر شدن معده و سیری خواهد داشت و در ضمن مواد غذایی کم‌تری نیز جذب می‌شود . در این روش، بیماران، ۸۰ تا ۱۰۰ درصد اضافه وزن خود را از دست می دهند .
چه کسانی کاندید بای پس معده هستند؟
این روش در بیماران با BMI بالای ۴۰ که رده چاقی درجه ۳ یا مفرط هستند، اساسی ترین روش درمانی محسوب می‌شود .این دسته از بیماران بارها رژیم‌های غذایی مختلف را تجربه کرده ولی متأسفانه قادر به کاهش وزن در حد وزن ایده‌آل خود نشده و پس از پایان دوره‌ی رژیم درمانی به وزنی به مراتب بیش‌تر از وزن اولیه‌ی خود بازگشته‌اند . این بیماران در این دوره، بحران روحی شدیدی را پشت سر می‌گذارند چرا که حاصل رنج‌هایی که در اثر گرسنگی‌های طولانی مدت متحمل شده‌اند را بی‌نتیجه می‌یابند
عوارض بای‌پس معده چیست؟
كم خوني و استئوپروز كه بدليل كاهش جذب فوليك اسيد، آهن، ويتامين B12 و كلسيم در جريان باي پس معده و اثني عشر و عدم عبور اين مواد از مسير طبیعی جذب است .
سوء جذب برخي پروتئين ها، مواد معدني و ويتامينها بدليل محدوديت مصرف يا عدم جذب كافي آنها
انسداد روده كه عمدتاً بدليل ندوختن فضاي پيترسون و ورود قوسهاي روده باريك بداخل اين فضاوایجاد فتق داخلی است. شيوع انسداد روده در مواقعي كه بازوي گوارشي (alimentary limb) بصورت رتروكوليك بالا برده ميشود بيشتراست .
آمبولي ريوي تامیزان 1% از عوارض نادر این عمل میباشد .
تنگي محل استوما هم درا ناستوموز گاستروژژونوستومي و هم در ژژنوژژونوستومي دیده میشود. بطورشایعتر تنگی گاستروژژونوستومی در فاصله بین 6 تا 12 هفته بعد از عمل ایجاد میشود اما گاهی دیرترهم اتفاق می افتد. علت تنگی های دیررس که درمحل اناستوموز گاستروژژونوستومی و بمیزان 8/6% ایجاد میگردد معمولا ایسکمی بافتی درحین عمل و نیز مصرف طولانی مدت داروهای ضد التهابی NSAID میباشد. درمان این عارضه انجام اندوسکوبی ودیلاتاسیون تنگی با بالون میباشد .

ليك آناستوموز که بطور شایعتر در محل گاستروژژونوستومی رخ میدهد. نشت اناستوموز ژژونوژژونوستومی باتابلوی بریتونیت منتشر خودرامینمایاند. لیک از محل استاپلینگ معده ی باقیمانده (فوندوس) بعلت تنگی اناستوموز ژژونوژژونوستومی وپس زدن محتویات معده و پروگزیمال روده بسمت معده باقیمانده و همچنین در اثر خونریزی داخل معدی میتواند ایجاد شود. اولین وگاهی تنها علامت هشداردهنده لیک اناستوموز تاکیکاردی است. هرگونه تاکیکاردی بالای 120 دردقیقه حتی در شرایط حال عمومی خوب در بیمار میبایست مورد توجه و بررسی قرارگیرد. انسیدانس لیک اناستوموزدربرخی مطالعات از 1 تا 5% میرسد .

خونریزی تاخیری از محل استاپلینگ معده خصوصا در معده باقیمانده، درصورت شک به این عارضه باید سریعا اقدام به لاپاراسکوپی تشخیصی نمود ودرصورت تایید، گاستروتومی طولی و کنترل خونریزی قبل از بالا رفتن فشار داخل معده ولیکیج ازخط استاپلینگ، اقدامی عاجل و ضروری است .

عفونت پورت ورودي استاپلر حلقوي بدليل تماس مخاط رزكت شده با جدار درحين خروج استاپلر
استفراغ مكرر كه بدليل خوب نجويدن غذا و حجم كم پاوچ و گاهي انسداد در اثر چسبندگي ها و يا عدم تحمل برخي غذاها مثل گوشت سفت وریش ریش مي باشد
اولسر مارژينال كه عمدتاً بدليل اثر اسيد معده وکولونیزاسیون میکروب هلیکوباکتر پیلوری است که اغلب قبل از عمل وجود داشته ودرمان مناسب نشده است. تجویز روتین ماننداومپرازول برای مدت طولانی در دوره پس ازعمل میتواند بسیار مفیدودرمان کننده باشد .
دامپينگ كه بدليل خوردن غذا هاي هايپر اسمولار و بسيار شيرين ( نظير بستني و شيريني ) ايجاد مي شود .
سنگ صفراوي كه در 36% موارد در همان 6 ماه اول پس از عمل ايجاد گرديده و در نيمي از موارد سمپتوماتيك مي شود، لذا برخي از جراحان درهمان زمان عمل، كله سيستكتومي پروفيلاكتيك را قبل از شروع باي پس انجام مي دهند .
عارضه سرطان را در قسمت معده باقي مانده و باي پس شده بسيار نادر گزارش كرده اند، بطوريكه اين موضوع عامل باز دارنده اي درانجام عمل جراحي و يا منعي در اتخاذ تصميم به انجام اين نوع عمل براي بيماران چاق مفرط نيست. اين نكته را بايد يادآوري كرد كه عدم دسترسي به باقيمانده معده براي بررسي مخاط معده و اثني عشر با آندوسكوپ معمولی ونیز عدم امکان انجام اقدامات آندوسكوپيك تشخيصي و درماني در ناحیه اسفنکتراودی ومجاري صفراوي، از نقاط ضعف و معايب عمل باي پس معده است . اگرچه اخیرا باروشهای مدرن نظیر اندوسکوپی دبل بالون میتوان بطور رتروگرید از مسیر ژژونوژژونوستومی بسمت معده باقیمانده پیشروی کرد وحتی مخاط داخلی انرا بررسی نمود .
ميزان مرگ ومير ناشي از اين عمل بسته به جنس، سن و BMI بيماران، كمتر از 1% و در برخی گزارشات 0.5% گزارش شده است وشایعترین علت ان لیک اناستوموز و عفونتهای ریوی است .
عمل بای بس معده عملی دشوار ونیازمند تجربه زیاد جراح است.بالطبع مورتالیتی وموربیدیتی این عمل در دست جراحان باتجربه ای که حداقل به تعداد 100 بیمار عمل کرده باشند و منحنی یادگیری انها کامل شده باشد، باکاهش چشمگیری همراه است .
رژیم غذایی بای‌پس معده
رژیم غذایی بای‌پس معده به‌طور خلاصه به شما می‌گوید که پس از عمل جراحی، شما چه نوع مواد غذایی و به چه اندازه از آن می‌توانید مصرف نمایید. هم‌چنین راه‌های برقراری عادات غذایی جدید را برای کاهش وزنی موفق به شما نشان خواهد داد .
آن‌چه که شما می‌خورید و این‌که چگونه غذا می‌خورید و یا این‌که چه مقدار می‌خورید بعد از جراحی بای‌پس معده تغییر می‌کند. این جراحی آناتومی سیستم گوارشی شما را به سوی کاهش وزن هدایت می‌کند .
در این جراحی حجم معده به اندازه‌ی یک گردو و یا یک تخم مرغ کوچک کاهش می‌یابد و قسمت‌هایی از روده کوچک بصورت یک مسیر فرعی در جهت کاهش جذب به‌کار گرفته می‌شود و شما نیاز خواهید داشت که یک رژیم غذایی خاص را پس از این عمل جراحی پیگیری نمایید. این رژیم شامل این می‌شود که شما چه نوع از مواد غذایی و چه مقدار از آن را در هر وعده باید مصرف نمایید. هم‌چنین باید از سازگاری غذاها و ترکیب صحیح مواد غذایی آگاه باشید .
پیگیری دقیق رژیم غذایی بای‌پس معده شما را به کاهش وزنی سالم‌تر و تغذیه‌ای مناسب‌تر رهنمون می‌سازد .
بعد از عمل جراحی : سه ماه اول
۲ تا۳ روز پس از عمل شما اجازه خوردن نخواهید داشت. سپس شما طبق یک رژیم پیشرفت‌کننده غذاهای خاصی را مصرف می‌کنید. هدف این رژیم آن است که در یک فرآیند درمانی، کم‌ترین فشار را بر روی نقاط عمل داشته باشیم و به بدن شما زمان بدهیم تا با الگوهای غذایی جدید سازگار شده و به آن عادت نماید .
موارد زیر مراحل معمول این رژیم غذایی را پس از عمل بای‌پس معده نشان می‌دهد :
مایعات
غذاها و مواد غذایی نرم که در دمای اتاق مایع یا نیمه مایع باشند و دارای آب بیشتری نیز باشند مانند: آبگوشت، آب میوه طبیعی( خانگی )، شیر، عصاره‌های صاف شده سوپ و غلات پخته شده، در بیشتر موارد شما به مدت ۲ هفته در رژیم مایعات می‌مانید. به یاد داشته باشید مصرف مایعات باید به‌صورت جرعه جرعه و با قاشق و آرام باشد .
غذاهای پوره‌ای
مواد غذایی با ترکیب خمیری و نرم یا مایعات غلیظ
غذاهای پوره‌ای شامل تکه‌های مجزا نیستند. غذاهای پوره‌ای عموماً به مدت ۳ تا ۴ هفته ادامه می‌یابند. البته این مدت با نظر جراح و متخصص تغذیه قابل تغییر است .
غذاهای سفت
غذاهایی که ترد هستند و آسان جویده می‌شوند مانند: گوشت‌هایی که خوب ریز و کوچک برش خورده‌اند، غذاهای کنسرو شده یا نرم، میوه‌های تازه و سبزیجات پخته .
شما معمولاً به مدت ۸ هفته قبل از شروع غذاهای معمولی باید از غذاهای نرم استفاده کنید که این زمان نیز با صلاح‌دید پزشک معالج یا متخصص تغذیه قابل تغییر است .
در طی این رژیم غذایی شما وعده‌های غذایی کوچکی را در یک روز میل می‌کنید و مایعات را آرام آرام می‌نوشید . توجه داشته باشید که نوشیدن مایعات باید در طی روز و به‌آرامی صورت گیرد نه همراه با وعده‌های غذایی شما . ممکن است در ابتدا شما با ۶ وعده غذایی کوچک در روز شروع به خوردن کنید سپس این وعده‌ها به ۴ وعده در روز تقلیل می‌یابد و زمانی که این وعده‌ها به ۳ وعده در روز رسید شما یک برنامه غذایی عادی را دنبال خواهید کرد .
وعده‌های غذایی باید شامل پروتئین غنی‌شده باشند مانند گوشت، محصولات لبنی کم‌چرب( ماست، پنیر ) یا تخم‌مرغ. پروتئین به حفظ و بهبود وضعیت بدنی شما بعد از عمل جراحی کمک مؤثری خواهد کرد .
این‌که شما با چه سرعتی از یک مرحله به مرحله‌ی بعدی رژیم غذایی دست پیدا کنید بستگی به آن دارد که بدن شما چگونه با الگوهای غذایی و ترکیب و غلظت آنها سازگاری حاصل کند. بیماران معمولاً سه ماه بعد از عمل جراحی غذاهای عادی را با یک ترکیب سفت‌تر شروع خواهند کرد. اما این مسئله هم ممکن است زودتر اتفاق بیفتد .
تغییرات دائمی عادات غذایی جدید
تغییرات در سیستم گوارشی شما منجر به آن می‌شود که شما در هر وعده چه اندازه می‌توانید بخورید و بیاشامید. برای جلوگیری از مشکلات احتمالی و اطمینان از این‌که شما مواد مغذی که نیاز دارید را دریافت کرده‌اید موارد زیر را به‌دقت دنبال کنید . مقادیر کوچکی میل کنید . بلافاصله بعد از عمل معده شما تنها تحمل نگهداری یک انس یا ۲۸ تا ۳۰ گرم غذا را دارد. گرچه به دلیل خاصیت ارتجاعی معده در انتهای ماه سوم شما ممکن است قادر به خوردن یک تا یک و نیم فنجان غذا در هر وعده باشید . خوردن بیش از حد نه تنها کالری بیش از حد نیاز بدن شما می‌رساند بلکه ممکن است موجب درد و تهوع و استفراغ شود. سپس مطمئن باشید که فقط مقادیر توصیه شده را میل کنید و قبل از آن‌که احساس سیری کنید دست از غذا خوردن بکشید .
آرام و آهسته بخورید و بیاشامید .
خوردن و آشامیدن سریع ممکن است موجب سندرم دامپینگ شود. این حالت زمانی اتفاق می‌افتد که غذاها و مایعات به‌سرعت و بیش از حد نرمال وارد روده کوچک شوند . علائم این سندرم عبارتند از: تهوع، استفراغ، اسهال، سرگیجه و تعریق .
برای جلوگیری از سندرم دامپینگ غذاها و مایعات کم‌چرب و کم‌شیرین را انتخاب کنید. آهسته بخورید و آرام بیاشامید . مایعات را ۳۰ دقیقه قبل یا بعد از هر وعده غذایی میل کنید. برای خوردن هر وعده غذایی حداقل ۳۰ دقیقه وقت صرف کنید و ۳۰ تا ۶۰ دقیقه برای نوشیدن یک فنجان مایع زمان در نظر بگیرید. از خوردن غذاهای پرچرب و شیرین مانند سودای معمولی، آبنبات، شکلات و بستنی بپرهیزید .
غذاها را کامل بجوید .
سوراخ جدیدی که معده‌ی شما را به روده‌ی کوچک متصل می‌کند خیلی کوچک است و قطعات بزرگ‌تر غذا می‌تواند آن را مسدود کند. این انسداد موجب می‌شود که غذا نتواند از معده خارج شده و وارد روده گردد و این امر ممکن است منجر به استفراغ، تهوع و دردهای شکمی شود. پس تکه‌های کوچکی از غذا را مصرف نموده و تاحدی بجوید که به شکل پوره های غلیظ درآید و سپس آن را ببلعید. اگر نمی‌توانید غذا را خوب بجوید و کاملاً نرم کنید از بلعیدن آن خودداری فرمائید .
مایعات را در بین وعده‌های غذایی میل کنید نه همراه آن .
نوشیدن مایعات همراه با غذا می‌تواند موجب درد، تهوع و استفراغ شود درست مثل سندرم دامپینگ. هم‌چنین نوشیدن زیاد مایعات همراه با غذا یا نزدیک آن می‌تواند سبب احساس سیری کاذب شود و در نتیجه شما نمی‌توانید غذای کافی دریافت کنید و بدین ترتیب مواد مغزی لازم به بدن شما نمی‌رسد. جهت جلوگیری از کم‌آبی بدن روزانه ۶ تا ۸ فنجان مایعات توصیه می‌شود .
غذاهای جدید را هم‌زمان تجربه نکنید .
عد از جراحی برخی غذاها ممکن است موجب تهوع، درد و استفراغ شوند یا ممکن است سوراخ معده به روده را مسدود کنند. توانایی تحمل غذاها از فردی به فرد دیگر متفاوت است .
غذای جدیدی را که امتحان می‌کنید قبل از بلعیدن خوب بجوید. اگر غذایی موجب ناراحتی شما شد دیگر آن را نخورید. با گذشت زمان شما ممکن است بتوانید آن غذا را تحمل کنید غذاها و مایعاتی که معمولاً می‌توانند ناراحتی ایجاد کنند شامل: گوشت، نان، ماکارانی، برنج، سبزیجات پخته، شیر و نوشابه‌های کربنات‌دار می‌شود. ترکیبات غذایی که خوب تحمل نمی‌شوند شامل: غذاهای خشک، سخت و چسبناک می‌شوند .
مصرف ویتامین و مکمل‌های معدنی توصیه شده را فراموش نکنید .
بعد از جراحی بدن شما مواد مغذی اصلی را به‌سختی جذب می‌کند چرا که معده شما و قسمتی از روده کوچک شما بای‌پس شده‌اند. برای جلوگیری از کمبود ویتامین‌ها و مواد معدنی، سعی کنید به‌طور منظم ویتامین‌ها و مکمل‌های معدنی را مصرف کنید. این مکمل‌ها شامل مولتی‌ویتامین، مولتی مینرال، کلسیم، آهن، ویتامین B ۱۲ و ویتامین D است .
کاهش وزن و افزایش وزن چگونه؟ !
س از جراحی در طی ۲ سال اول به دنبال رعایت رژیم غذایی فوق و تمرینات ورزشی توصیه شده فرد ۵۰٪ تا ۶۰٪ اضافه وزن خود را از دست می‌دهد و می‌تواند مادام‌العمر وزن ایده‌آل خود را حفظ کرده و ثابت نگه دارد. پس به یاد داشته باشید که از مصرف غذاها و نوشیدنی‌های شیرین، پرچرب و پرکالری بپرهیزید .
تحرک داشته باشید و خوب ورزش کنید تا کاهش وزن شما همراه با فرآیند زیبایی اتفاق بیفتد. مصرف اسنک‌ها( هله هوله‌ها ) و بستنی را کنار بگذارید و از شکم‌چرانی( تمام روز غذا خوردن ) خودداری کنید. تا می‌توانید به مصرف مواد غذایی سالم و طبیعی روی آورید تا هم‌زمان با فرآیند لاغری، پوستی شاداب و جوان داشته باشید. ورزش به شما کمک می‌کند تا پس از لاغری دچار افتادگی کم‌تری در پوست نواحی شکم، پهلوها، بازوها و ران‌ها باشید .
نتایج
كاهش وزن از ساير موارد سريعتر ايجاد مي شود. عوارض مهمی چون ریفلاکس معده به مری زخمهای استازوریدی دیابت نوع دوم هایپرلیبیدمی و پرفشاری خون به میزان 65 تا90 درصد بهبودی می یابد. در طي مدت 12 تا 18 ماه پیگیری، متوسط كاهش وزن بيماران شامل 65 تا 80% از اضافه وزن آنها است. 10 تا 15 % بيماران بمرور زمان دچار شكست در كاهش وزن مي شوند كه بدليل مصرف زياد چربي و تنقلات است. اين دسته از بيماران را بايد به روش BPD و یا بای پس با بازوی گوارشی بلندتر درمان نمود. درتجربیات شخصی اینجانب طی 3-4 سال گذشته مواردی بوده اند که حتی به وزن ایده ال هم رسیده ا ند بدون انکه عوارض مهمی را تحمل کنند . مراجعات مكرر لازم نيست و تنها بيماران هر 6 تا 8 ماه براي چكاپ، آزمايش و سونوگرافي شكمي اقدام مي نمايند . عمل، ترجیحا به روش لاپاراسكوپی انجام مي شود و چون باقيمانده معده در شكم نگه داشته میشود لذا عمل جراحی قابل برگشت است. مدت بستري كوتاهتر و پاسخ بدن در بهبودي، سريعتر از روش باز است و مشكلات و عوارض روش باز مانند عفونت زخم، فتق شكاف، چسبندگي و غيره را ندارد . بيماران بايد قبل از سير شدن دست از خوردن غذا بكشند تا دچار درد و ريگورژيتاسيون غذا نشوند . از مصرف گوشتهاي ريش ريش و سفت خودداري كنند تا مشكلي در عبور غذا از دهانه و استوماي آناستوموز پيدا نكنند .همراه با غذا هرگز مايعات ننوشند تا از گشادي پاوچ جلوگيري گردد . مصرف غذا با حجم کم ترجیحا با قاشق چایخوری و به آرامي و تأني انجام گيرد و غذا در دهان بخوبي جويده شود. از مصرف غذاهاي پر چرب بدليل افزايش وزن و نيز مواد پر شيريني به لحاظ ايجاد سندرم دامپينگ پرهيز كنند .
در روز هاي اول پس از عمل كه مسير جديد آناتومي و آناستوموزها با گاستروگرافين ميل بررسي ميشود، رژيم غذايي بيماران شامل مايعات صاف شده، آبميوه رقيق و بدون قند، و در هفته دوم نوشيدني هاي پروتئيني، شير بدون چربي و سوپ ميكس شده، ميوه هاي نرم و چرخ كرده مي باشد. بيماران بايستي حداقل تا دو ماه پس از عمل از مصرف بي رويه هر نوع غذايي پرهيز جدي نمايند تاعمل تطابق گوارشي انجام شود. در طي اين مدت بيمار با روش جديد تغذيه كاملاً آشنا مي شود و مدل مناسب تغذيه خود را بدست مي آورد. مصرف روزانه ويتامين، اسيد فوليك، آهن و كلسيم و ويتامين B12 از بروز برخي عوارض ديررس جلوگيري مي كند .

مرجع :